فرح آباد اصفهان، آرمان شهر صفوی که ویران شد / فرح آباد را می توان دوباره ساخت

اگر کمی سن و سال ازتان گذشته باشد یا ساکن منطقه های جنوبی شهر باشید، احتمالا نام محله فرح آباد اصفهان به گوشتان خورده است. در نگاه اول به نظر می آید فرح آباد باید نام منطقه ای باشد که در دوران پهلوی و به دلیل نام همسر شاه ساخته و یا حداقل نام گذاری شده باشد، چرا که در دوران کنونی نامی از فرح آباد در هیچ کجای شهر نیست. اما به راستی فرح آباد کجاست، چه زمانی ساخته شده و کاربری آن چه بوده است!؟

فرح آباد کجاست!؟

اگر از قدیمیان شهر بپرسید که «فرح آباد کجاست!؟» شما را به سمت خیابان وحید، سه راه سیمین و ارتش کنونی هدایت می کنند. فَرَح آباد یا در زبان عامه «فَرح آباد» یا «فَرحِ باد» نام باغ محله بزرگی در دوران صفوی بوده است که از پل مارنان آغاز شده و تا کوه صفه ادامه داشته است.شاید اولین دلیل شکل گیری این مکان را بتوان تراکم زیاد در هسته مرکزی شهر دانست؛ به همین خاطر شاه سلطان حسین به فکر ساخت شهرکی جدید افتاد.

هر چند فرح آباد اولین شهرک اصفهان نبوده و قبل از آن محله هایی نظیر جلفا و عباس آباد در اصفهان ساخته شده بودند، اما شاه سلطان حسین پا از این فراتر گذاشته و به دنبال ساخت منطقه ای شاه نشین برای خود و اطرافیان بود. از این رو منطقه خالی از سکنه ضلع جنوبی پل مارنان را انتخاب و در درجه اول خیابانی در امتداد آن تا کوه صفه احداث نمود. طرح این خیابان برگرفته از چهارباغ عباسی بوده که اجداد خود شاه سلطان حسین آن را احداث کرده بودند.

فرح آباد اصفهان، شهر نو صفوی

در کتاب رستم التواریخ درباره این شهرک نوشته شده است: «…لاجرم از تنگی مکان، یک فرسنگ از شهر دور، قریب به دامنه کوه صفه با صفا، شهر نویی به نام فرح آباد با عمارات عالیه و ابنیه رفیعه از بیوتات و حجرات و غرفه ها و قصرها و ایوان‌ها و کاخ ها و رواق ها و باغچه ها و گلزارها و جدول‌ها و حوض‌ها و دریاچه ها که از خوبی و مرغوبی و دل پسندی، رشک ارم ذات العماد، به فرمان وی فرمان پذیران، بنا کردند…بیوتات و حجرات و غرف و قصور و در و دیوار آن را با طلای خلاصی و لاجورد بدخشانی و آینه های صافی، مصور و منقش و مزین نمودند و شاهنشین دلپسندی، مخصوص وی(شاه سلطان حسین) ساخته بودند که هر وقت که در آن می نشست و امرا و وزرا و باشین و غلامان به نظام و ترتیب از یک جانب او صف می‌کشیدند…»

همچنین بخوانید:  در «هفته فرهنگی اصفهان در پاریس» چه گذشت؟

شاه سلطان حسین بسیار شیفته این شهرک شده باشد به گونه ای که حتی خود درختان آن را می کاشت و شخصا بر روند ساخت آن نظارت می کرد. او دستور داده بود در دو طرف خیابان باغ های بزرگی از میوه احداث کنند و درباریان، شاعران، دانشمندان و در کل اطرافیان شاه در آن سکنی بگزینند. از آن باغ ها اکنون جز نام هایی مانند باغ زیار و باغ دریاچه چیزی باقی نمانده است.

از آنچه تاریخ نویسان و سفرنامه نویسان نوشته اند می توان دریافت که در قسمت جنوبی این شهرک دریاچه ای قرار داشته که توسط یک نهر مرکزی که در مسیر خود آبشارهای متعدد داشته به کوشک هشت ضعلی باغ منتهی می شده است. گفته میشود این شهرک در زمینی حدود ۱۵۵ هکتار ساخته شده بوده که تنها ۲۹ هکتار آن به ساختمان ها اختصاص داشته است و مابقی آن را باغ های متعدد میوه تشکیل می داده اند.

فرح آباد اصفهان

و چه پایان غم انگیزی

شاه سلطان حسین که با علاقه ای وصف ناشدنی فرح آباد را متولد کرده بود، در ۱۵ محرم ۱۱۳۵ قمری با دستان خود و در این باغ، تاج شاهی را بر سر محمود افغان گذاشت. افغان ها در زمان محاصره اصفهان بسیاری از کاخ ها و باغ های آن را به آتش کشیدند هرچند پس از تسلط بر اصفهان، خود در این منطقه ساکن شدند!

پس از افغان ها، در دوران افشار و زند، فرح آباد اصفهان رو به ویرانی رفت و با قطع آبرسانی به باغ ها، تمام درختان آن از بین رفتند به گونه ای که در دوران قاجار به جز تلی از خاک چیزی از آن باقی نماند. پادگان ارتش کنونی در دوران پهلوی بر روی خرابه های فرح آباد ساخته شد.

همچنین بخوانید:  افتتاح تمام خط 1 مترو اصفهان در 25 اسفند / گسترش خط 1 به سمت دانشگاه صنعتی

فرح آباد را می توان از نو ساخت

درست است که از فرح آباد اصفهان حتی نامش هم باقی نمانده است! اما خوشبختانه بر حسب اتفاق زمین بزرگی در آن منطقه وجود دارد که در اختیار ارتش است. با توجه به فرمان رهبر انقلاب اسلامی مبنی بر خروج پادگان ها از سطح شهر، در صورت توافق میان ارتش و شهرداری می توان قسمتی از زمین بسیار بزرگ ۴۵۰ هکتاری ارتش (چیزی در حدود یک سوم آن را) به باغی بزرگ با نام فرح آباد اختصاص داد. هر چند شاه سلطان حسین کاربری این منطقه را مسکونی در نظر گرفته بود اما در این زمان می توان در میان باغ های فرح آبادِ احتمالی، ساختمان های اداری مهمی نظیر شهرداری مرکزی، استانداری و … را احداث نمود. این طرح به چند دلیل قابل توجیه است:

یک – زمین ارتش زمین بسیار بزرگی است و در صورت خروج پادگان های آن از این زمین، مطمئنا با توجه به اشباع تقریبی جمعیت اصفهان، نمی توان تمام آن را به منطقه مسکونی اختصاص داد. پس چه طرحی بهتر از احیای فرح آباد اصفهان!

دو – با توجه به طرح احیای دولتخانه صفوی اصفهان که هم اکنون در حال اجرا است، ساختمان های اداری نظیر شهرداری و استانداری باید از این منطقه خارج و به منطقه دیگری منتقل شوند. با توجه به اینکه طرح و مکان قرارگیری ساختمان های شهرداری و استانداری از اهمیت ویژه ای برخوردار است، به نظر می رسد قرار گیری آن در میان باغ های فرح آباد بهترین گزینه باشد.

همچنین بخوانید:  شهردار جدید اصفهان را بیشتر بشناسید

سه – اصفهان شهری توریستی است و هر نشانه و علامتی از تاریخ شهر باعث ایجاد اشتیاق بیشتر گردشگران برای بازدید از شهر می شود.

چهار – با ایجاد این منطقه ترافیک سمت دولتخانه صفوی روان تر شده و همچنین باغات فرح آباد می توانند به رفع آلودگی هوای اصفهان کمک زیادی بکنند.

طرح فرح آباد اصفهان

البته ناگفته نماند با توجه به وضعیت کنونی آب اصفهان این طرح به نظر منطقی نمی آید و مطمئنا اجرای آن برابر با مرگ آن خواهد بود؛ همچنین ارتش نیز نشان داده که بسیار سخت با شهرداری تعامل می کند همان گونه در انتقال زمین های آن برای رینگ سوم شهری، امتداد خیابان توحید و فرودگاه مشاهده کردیم و مطمئنا نمی توان به زودی انتظار انتقال زمین های ارتش به شهرداری را داشت. اما قطع به یقین وضعیت شهر بدین گونه نخواهد ماند و می توان انتظار آینده ای روشن برای اصفهان داشت. نظر به ایده هایی نظیر آنچه ذکر شد می تواند اصفهان را در توسعه پایدار شهری یاری نماید.

عرفان نوری، مدیر وبسایت اصفهان نما

3 دیدگاه ها

  1. م گفت:

    مطلب بسیار جالبی بود

  2. سعيد گفت:

    به نظرم چنین طرح هایی برای آینده دور مناسب اند و درحال حاضر چنین طرح هایی قبل اجرا نیست،ضمن مشکلاتی که خودت هم اشاره کردی مشکلات دیگه ای هم وجود داره
    اول اینکه شهرداری همچنان بعد از ٩سال نتوانسته میدان عتیق را تکمیل کند و تازه احیای دولتخانه صفوی هم کلید زده که هرکدام سرمایه ها و برنامه و همکاری مردم را میطلبه
    دوم اینکه جای مناسبی برای شهرداری و استانداری نیست،چون در اکثر شهرهای معروف جهان ساختمان های شهرداری مرکزی و کلا ساختمان ها اداری قدیمی خودشان جزیی از شناسنامه شهری هستند و عملا چنین جابجایی به نظرم اشتباه است
    سوم اینکه چنین پروژه هایی باید توسط سرمایه بخش خصوصی تأمین بشه تا واقعا دلسوزانه و با کیفیت اجرا شوند ضمن اینکه خود مردم را در پروژه شریک کرده تا اتفاقاتی مثل ارگ جهان نما و میدان عتیق و قهر مردم صورت نگیره، و در این اوضاع اقتصادی کشور چنین حجم از سرمایه بخش خصوصی و مردم باید توجیه اقتصادی قوی داشته باشه که بعید طرح های احیا(لااقل در کوتاه مدت) در شرایط کنونی توجیه اقتصادی داشته باشه

    • تشکر از نقد و نظر شما؛ اما یک نکته:
      اتفاقا یکی از دلایل بنده برای احداث ساختمان جدید شهرداری در این مکان همین نکته ای بود که شما فرمودید. شهرداری های مرکزی هر شهر معمولا یکی از نماد های آن شهر هستند و باید در معماری آن توجه زیادی نمود. اما متاسفانه ساختمان کنونی شهرداری اصفهان تافته ای جدا بافته از سبک شهری ما و در یک کلام ساختمانی بی هویت است که در کش و قوس معماری شرقی و غربی گیر افتاده است. مطمئنا این ساختمان به هیج عنوان نمی تواند نمادی برای شهر اصفهان باشد. از این گذشته باید دوباره این نکته را یادآوری کنم که در طرح دولتخانه صفوی ذکر شده که ساختمان های غیر مرتبط اداری باید از این منطقه خارج شوند (و احتمالا ساختمان های آن به موزه و … تبدیل خواهد شد)؛ از این رو جابجایی اداراتی نظیر شهرداری و استانداری امری غیر قابل اجتناب به نظر می رسد. کنار هم قرار گیری موارد ذکر شده ساخت عمارتی در خور بالاترین نهاد شهری اصفهان را غیر قابل انکار می کند.
      جانمایی ساختمان هایی نظیر شهرداری و استانداری در باغی به نام فرح آباد صرفا یک ایده و یک پیشنهاد است. ایده اولیه این طرح از آنجایی نشأت گرفت که در این مکان افرادی حضور داشتند که اداره شهر و کشور بر عهده آنان بود. از این رو به دلیل وجه تشابه طرحی را ارائه دادیم که علاوه بر احیاء محله ای قدیمی، کاربری آن هم تا حدودی مشابه گذشته آن باشد. از این گذشته باید در نظر داشت ساخت باغ به تنهایی آن هم در چنین وسعتی در برهه کنونی امری محال و غیر عقلانی به نظر می رسد اما ساخت مجموعه ای مدیریتی که باغ هم جزوی از آن بوده و وجه های دیگری نظیر گردشگری و … را نیز شامل می شود محتمل تر به نظر می آید…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *